حسن خلق، کلید سعادت جامعه و مدیریت موفق است

حجت‌الاسلام محمدابراهیم اسماعیلی‌فر از مبلّغان شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به آیه ۸۳ سوره بقره، اظهار داشت: خداوند سبحان در پیمانی که از بنی‌اسرائیل گرفته است، در کنار مسائل اعتقادی و احکام فقهی، بر تعهدات اخلاقی نیز تأکید کرده است؛ زیرا اخلاق تأثیری بنیادین در سعادت جامعه دارد و امتی می‌تواند پیشرفت کند که اصول اخلاقی را در خانواده رعایت کرده، نسبت به سرپرستی یتیمان و مستضعفان احساس مسؤولیت کند و با یکدیگر به نیکی سخن بگوید.

قاعده «اصالت صحت»؛ نگاهی انسانی به تعاملات اجتماعی

کارشناس دینی با تبیین جایگاه تعاملات اجتماعی در اسلام، تصریح کرد: اسلام در معاشرت‌ها، اصل را بر درست بودن عمل دیگران می‌گذارد که در فقه به «قاعده اصالت صحت» معروف است. مفاد این قاعده آن است که تا زمانی که دلیل قاطعی بر نادرستی فعل شخصی نیافتید، او را به بدی متهم نکنید و رفتار وی را بر وجه صحیح حمل کنید.

وی افزود: فقها برای تثبیت این قاعده به دستور قرآنی «وقولوا للناس حسناً» (با مردم به نیکی سخن گویید) استدلال کرده‌اند؛ چرا که این دستور، مبنا را بر کرامت انسانی، تعاون و تعاطف قرار می‌دهد تا هر آنچه سبب ایجاد کراهت و نفرت می‌شود، از جامعه زدوده شود.

نقش اخلاق در مدیریت و جذب توده‌ها*

حجت‌الاسلام اسماعیلی‌فر با اشاره به ویژگی‌های پیامبر اکرم (ص)، اظهار داشت: نقش حسن خلق در اداره جامعه به قدری است که خداوند در وصف پیامبر (ص)، به جای تکیه بر علم، خلق عظیم ایشان را می‌ستاید.

وی تأکید کرد: آنچه مردم را بهره‌مند می‌سازد، خلق نیکوی رهبران و مدیران است، نه صرف علم آنان. سرّ محبت فراگیر مردم نسبت به اهل‌بیت (ع) نیز در خلق نیکوی آن بزرگواران نهفته است، زیرا مردم عالمان را در محور عمل می‌شناسند.

مبلّغ شهرستان آمل با اشاره به جایگاه کلمات قصار امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه، خاطرنشان کرد: علت اینکه پندهای کوتاه حضرت بیش از خطبه‌های بلند در دل مردم جای گرفته، این است که این کلمات مستقیماً با مسائل اخلاقی و مشکلات روزمره زندگی مردم تماس دارد. برای اصلاح جامعه باید بدی دیگران را با روش نیک پاسخ داد و نهی از منکر را به نحو «معروف» انجام داد تا منجر به جذب افراد شود، نه طرد آنان.

گستره جهانی حسن خلق؛ فراتر از مرزهای اعتقادی

حجت‌الاسلام اسماعیلی‌فر در تبیین ابعاد پیمان اخلاقی قرآن اظهار داشت: فرمان به خوش‌زبانی در آیه «وقولوا للناس حسناً»، یک دستور فراگیر است که تمامی آحاد جامعه بشری را در بر می‌گیرد.

وی تصریح کرد: تعبیر «ناس» (مردم) به جای «مؤمنین» یا «مسلمین» نشان می‌دهد که اخلاق اسلامی در تعاملات اجتماعی، مرزی نمی‌شناسد. این پیمان اخلاقی دارای دو بُعد است؛ در حوزه خانواده، هم به احسان به والدین امر شده و هم از آزار آنان نهی گشته است و در حوزه اجتماعی نیز، هم به نیکو سخن گفتن با مردم تأکید شده و هم از سب و ناسزه‌گویی به معبودهای دروغین دیگران برای جلوگیری از رنجش آن‌ها منع شده است.

راهبرد نرمش؛ از دعوت پیامبر(ص) تا برخورد با فرعون

کارشناس دینی با اشاره به اهمیت نرمش در روش تبلیغ و تعاملات انسانی، اظهار داشت: اهمیت خوش‌رفتاری به حدی است که خداوند به حضرت موسی و هارون (ع) دستور داد با فرعون نیز «نرم» سخن بگویند تا شاید پند گیرند.

وی با استناد به آیه «وَ لَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ» تأکید کرد: رحمت و مهربانی پیامبر اکرم (ص) عامل جذب مردم بود و اگر ایشان تندخو و سخت‌دل بودند، مردم از اطراف ایشان پراکنده می‌شدند.

وی در تحلیل مراحل برخورد با مخالفان خاطرنشان کرد: اصل اول در برخورد دینی، رحمت و نرمش است تا حجت الهی تمام شود. اما در مراحل بعدی، در مواجهه با طاغیان عنود و مهاجمانی که ترحم باعث تنمر آنان شود، برخورد شدید و حتی جنگ، به عنوان «آخرین درمان» (آخر الدواء الکیّ) به کار گرفته می‌شود تا سلامت جامعه حفظ گردد.

اخلاق در عین عزت؛ نفی توقعات بیجا*

حجت‌الاسلام اسماعیلی‌فر به یکی از ظرافت‌های آداب اجتماعی در اسلام اشاره کرد و گفت: حسن خلق نباید منشأ سوءاستفاده یا توقعات بیجا باشد.

وی با اشاره به دستور قرآن مبنی بر بازگشت محترمانه در صورتی که میزبان از پذیرش فرد معذور باشد (و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا)، تصریح کرد: بازگشت عاقلانه در صورت عدم پذیرش، به اصول تزکیه و تطهیر اخلاقی نزدیک‌تر است و فرد را سریع‌تر به مقصد کمال می‌رساند. این نکته نشان می‌دهد که اسلام در عین تأکید بر خوش‌رفتاری، بر حفظ عزت نفس و رعایت حریم دیگران نیز تأکید دارد.

کارشناس دینی با اشاره به مبانی حسن و قبح اخلاقی اظهار داشت: خداوند سبحان ادراک کلی زیبایی و زشتی مسائل اخلاقی را در نهاد و فطرت انسان‌ها ودیعت نموده است تا بتوانند با بهره‌گیری از عقل، مصادیق نیکویی‌ها را از زشت‌ها بازشناسند.

وی تبیین کرد: قرآن کریم تنها به دستور نداده، بلکه برای بسیاری از احکام اخلاقی استدلال می‌کند؛ برای نمونه، نهی از ناسزاگویی به مقدسات دیگران، بر اساس یک منطق متقابل است؛ زیرا اگر ما عالمانه به مقدسات آنان توهین کنیم، آنان نیز جاهلانه به مقدسات ما ناسزا خواهند گفت.

منطق قرآن در ترویج نرمش؛ تبدیل دشمن به دوست

حجت‌الاسلام محمدابراهیم اسماعیلی‌فر در تحلیل آثار روان‌شناختی گفتار نیک، تصریح کرد: قرآن کریم در توجیه فرمان به «گفتار نرم» خطاب به حضرت موسی و هارون (ع)، هدف را «تذکر و بیداری» طرف مقابل می‌داند.

وی با استناد به آیه «إدفع بالّتی هی أحسن» خاطرنشان کرد: استدلال قرآن این است که رفتار نرم و کریمانه می‌تواند دشمن خونی را به دوستی گرم و مهربان تبدیل کند. همچنین اشاره کرد که رحمت و مهربانی پیامبر اکرم (ص) بر اساس حکمت الهی بود تا مانع پراکندگی مردم از پیرامون ایشان شود.

تعادل میان مهر و قهر در سیره مؤمنان

مبلّغ شهرستان آمل تأکید کرد: همان‌طور که مهر خداوند مرزی معقول دارد و در صورت لزوم شعله غضب او برمی‌خیزد، مهر و نرمش انبیا، اولیا و مؤمنان نیز که مظهر اسماء حسنای الهی هستند، در جایگاه خود محدود است.

وی افزود: در مواجهه با کسانی که بر ضد حقیقت پافشاری می‌کنند یا به توده‌ها ظلم می‌نمایند (مانند فرعون یا صنادید حجاز)، مهر و نرمش در صورت لزوم به قهر و برخورد قاطع تبدیل می‌شود تا عدالت برقرار گردد.